Kapituła pomezańska zbudowała stolicę dla swoich posiadłości już w latach 1305-1310 na niewielkim wzniesieniu, otoczonym przez niedostępne moczary i znacznie większe niż obecnie jezioro. Staro - pruska nazwa tego grodziska - Suse - zachowała się w występującej już w średniowieczu nazwie polskiej - Susz, względnie Susz - natomiast nazwa nadana przez niemieckich osadników - Rosenberg - nawiązuje zapewne do znajdującej się w herbie miasta jego patronki św. Rozalii z czerwoną różą w ręce. Już w 1315 roku, kiedy to kapituła odnowiła przywilej lokacyjny, miasto Susz posiadało mury obronne i fosę. Mury zbudowano z polnych kamieni w dolnej części, z cegły w górnej. Posiadały siedemnaście wież, Furtę Zamkową i trzy bramy: od zachodu Prabucką, od południa, od strony Jeziora Miejskiego Wodną i Szpitalną od wschodu. W niemal kolistym zarysie urbanistycznym centralne położenie posiadał kwadratowy rynek. W południowo-wschodniej części miasta już na początku XIV wieku zbudowano włączony w system fortyfikacyjny, wzorowany na katedrze kwidzyńskiej, kościół parafialny. Niedaleko niego znajdował się niewielki zamek, a może raczej dworzyszcze, również wewnątrz murów obronnych. Dopiero w XVI wieku powstało pierwsze przedmieście Susza zwane Iławskim. Miasto od XIV wieku posiadało na rynku, zniszczony w XVII wieku, ratusz. Resztki jego murów rozebrano w 1783 roku. Już w średniowieczu Susz miał charakter osiedla, którego mieszkańcy czerpali swoje dochody nie tylko z handlu i rzemiosła, ale też z rolnictwa. Do miasta należały wówczas jakieś dwie wsie posiadające łącznie 80 łanów oraz - od 1361 roku - dziesięć łanów w Nipkowiu. Uprawa lnu była tu w okresie średniowiecza powszechna. Dzięki niej, zapewne w XV wieku prosperowały w Suszu cechy tkaczy i sukienników. Były też cechy krawców, szewców, piekarzy i rzeźników. Trzy pierwsze grupy zawodowe chronił wilkierz, zabraniający niezrzeszonym przedstawicielom tych zawodów osiedlania się w promieniu jednej mili od miasta. Zgodnie z prawem chełmińskim władza w Suszu - podobnie jak i w pozostałych miastach powiatu iławskiego - spoczywała w rękach burmistrza i rady, sądownictwo zaś sprawował dziedziczny sołtys oraz dziesięciu ławników. Po zniszczeniach wojennych w 1414 roku miasto przeżyło ciężkie chwile w okresie wojny trzynastoletniej. W 1499 roku kapituła na 40 lat uwolniła miasto od czynszów, przyznając mu zarazem wieś Media Villa (Halbersdorf, na terenie którego w XVIII wieku powstała wieś Kamieniec). Historia XVI, XVII i XVIII wieku późniejszej stolicy powiatu była mało ciekawa. Największymi wydarzeniami w życiu miasteczka były pożary (w 1629, 1669, 1709, 1786 i 1807 roku), spowodowane na ogół działaniami wojennymi (w XVII wieku najazdy szwedzkie), w XVIII wieku, w latach 1709-1710, zaraza, czy procesy czarownic. Specjalnością rzemieślników suskich było szewstwo i piwowarstwo. Warzeniem piwa trudnili się, co zamożniejsi mieszkańcy, a liczba szewców wzrosła z 21 w 1599 roku do 60 w 1793 roku. Wzrost ten zapewne nie był ciągły, ale brak dokładnej dokumentacji archiwalnej uniemożliwia precyzyjne określenie wzlotów i upadków, okresów dobrobytu i okresów kryzysu. Można natomiast mówić o wyraźnym upadku tkactwa, skoro w XVIII wieku uprawiał je tylko jeden rzemieślnik. Na początku XX wieku nie było już w Suszu tkaczy, było natomiast kilku szewców. Trudniono się wprawdzie handlem, ale chociaż w Suszu w XVIII wieku odbywano rocznie pięć targów, nie odgrywał on w życiu miasta poważniejszej roli. Odpowiadając na ankietę rządową w 1774 roku władze miejskie stwierdziły, że w Suszu nie ma kupców. Targi posiadały, więc znaczenie raczej dla okolicznych wsi niż dla samego miasta. Utworzona w 1789 roku fabryka tabaki szybko upadła. Dłużej utrzymał się założony w 1782 roku młyn dla mielenia śruty, jako że uprawa roli była bodaj najważniejszym zajęciem mieszkańców. Co najmniej od 1730 roku była czynna pod Suszem cegielnia, wówczas miejska. Mury obronne w 1719 roku wzmocniono palisadami, w XIX wieku, gdy groziły zawaleniem i zniszczeniem przyległych domów, skazano je jednak na rozbiórkę. W końcu XVIII wieku wybrukowano parę pierwszych ulic, nadal jednak nieoświetlonych. W tym też czasie stodoły zaczęto budować wyłącznie na przedmieściach. Liczba ich w 1719 roku wynosiła 31, w 1751 roku - 45, w 1828 roku - 85. Dopiero z XVIII wieku pochodzą względnie dokładne informacje na temat liczebności mieszkańców Susza. W 1772 roku było tu 150 rodzin (721 osób), w pięć lat potem 156 rodzin (762 osoby).,,Lepszych mieszkańców chowano na cmentarzu przykościelnym, biedniejszych przy drodze do Kamieńca. Po wydaniu w 1779 roku rządowego zakazu grzebania zmarłych w miastach, suski cmentarz za murami został powiększony przez dokupienie ziemi. Pod koniec XVIII wieku doszło do konfliktu między starostą dziedzicznym Johannem Wilhelmem Schack von Wittenauem, a niechcącymi obecnie uznawać jego feudalnych roszczeń mieszczanami Susza. Ostatecznie - po apelacji do władzy królewskiej - w 1817 roku miasto wyzwoliło się spod zależności. Z pracy Władysława Chojnackiego dowiadujemy się, że w czasie wizytacji kościoła w 1576 roku stwierdzono konieczność ustanowienia osobnego kaznodziei dla licznej polskiej służby i przeznaczono na kościół polski kaplicę znajdującą się na terenie cmentarza podmiejskiego. Zapewne Już wkrótce odbywały się tu polskie nabożeństwa, skoro rachunki kościelne wspominają w 1598 roku o polskim kościele, lecz diakonatu nie było. W 1723 roku proboszcz miewał, co niedzielę polskie kazania o godzinie siódmej. W 1785 roku mieszkała w parafii już tylko nieznaczna UoSc Polaków. (...) W latach 1696-1699 był tu proboszczem Jan Moneta, tłumacz polskich pieśni i współwydawca polskiego kancjonału. W kościele suskim znajdowała się płyta grobowa z 1607 roku dziedzica z Michałowa Mertena Dzirsenskiego vel Tzirsinskiego; trudno dziś ustalić jak właściwie brzmiało to przekręcone przez niemieckich urzędników nazwisko. W XIX wieku, aczkolwiek awansowany do rangi miasta powiatowego, nie zrobił Susz kariery. Był siedzibą nie tylko władz administracyjnych, ale też sądu, lekarza powiatowego, towarzystwa pożyczkowego, miał spory garnizon wojskowy (najpierw szwadron huzarów, potem ułanów, następnie pułk piechoty, wreszcie - kirasjerów, którym w 1903 roku przy drodze do Nipkowia zbudowano koszary), jednak stagnacja gospodarcza była tu uderzająca. Szansę rozwojową miastu dały dopiero połączenia szosowe z Zalewem, Kisielicami, Prabutami i Iławą (w latach 1845-1846), przede wszystkim zaś połączenie kolejowe z Malborkiem i Iławą w 1876 roku. Miasto rozbudowało się wówczas w kierunku dworca kolejowego oraz w rejonie, gdzie jeszcze w pierwszej połowie XIX wieku stało ponad sto stodół (dzisiejsza ulica Kajki nazywała się wówczas Stodolną). W latach 1839, 1842, 1845, 1846 te podmiejskie stodoły padały pastwą ognia. O rolniczym charakterze miasta świadczy liczba koni, która wzrosła ze 110 w 1834 roku do 246 - 384 - 461 kolejno w latach 1854 - 1892 - 1909. W tych samych latach liczba świń hodowanych przez mieszkańców Susza wynosiła: 146 - 255 - 675 - 1208. Na 1725 ha powierzchni miasta 1039 ha to ziemie uprawne, 215 ha łąki, a 61 ha las. Epidemia cholery w 1831 roku spowodowała śmierć ponad stu osób. Sytuacja zdrowotna zaczęła poprawiać się dopiero pod koniec XIX wieku. W 1884 roku postawiono szpital powiatowy (rozbudowany w 1899 roku, zaopatrzony w centralne ogrzewanie w 1910 roku). Pod koniec XIX wieku położono bruki na wszystkich ulicach i pierwsze chodniki kamienne po bokach jezdni. Pierwsza latarnia uliczna zaczęła się palić w 1867 roku. Naftowe oświetlenie ulic próbowano zastąpić w 1899 roku spirytusowym. Po zbudowaniu w 1904 roku gazowni wprowadzono latarnie gazowe. Sieć wodociągowo-kanalizacyjna powstała dopiero w latach 1914-1915. W 1862 roku utworzone zostało w Suszu przedsiębiorstwo materiałów budowlanych, które po powiększeniu w 1900 roku zatrudniało 350 robotników i było największym zakładem przemysłowym tego miasteczka. W 1878 roku było tu 6 wiatraków i jeden młyn parowy. W późniejszym okresie znaczenie przemysłu młynarskiego malało i w 1910 roku były w Suszu już tylko 3 młyny. W 1900 roku zlikwidowana została cegielnia. Od 1849 do 1927 roku była w Suszu fabryka pieców, założona przez Piotra Kraszyńskiego. W dalszym ciągu pracował w XIX wieku browar. W 1892 roku zbudowano rzeźnię, w 1904 roku natomiast mleczarnię. Już w 1843 roku powstała drukarnia, dzięki czemu w połowie XIX wieku zaczęła wychodzić gazeta "Rosenberger Kreisbłatt", przemianowana w 1894 roku na "Rosenberger Kreiszeitung". W 1871 roku mieszkało w Suszu 630 rodzin i 30 osób samotnych. Dzieci w wieku do 10 lat było 861, wśród pozostałych 2373 osób analfabeci stanowili 19,4°/o. W XIX wieku doszło do ostatecznej germanizacji miejscowej ludności polskiej. Zmarły w 1846 roku ewangelicki organista i nauczyciel w jednej osobie, Ernest Szczypior, był ostatnim pomocnikiem pastora w odprawianiu polskich nabożeństw. Na przełomie XIX i XX wieku zaczęli natomiast osiedlać się tu Polacy-katolicy z pobliskiego powiatu sztumskiego. Wśród wyznań dominowało ewangelickie. Liczba katolików wzrosła jednak po założeniu w domu Kraszyńskiego stacji misyjnej w 1861 roku. W sześć lat potem zbudowana została kaplica, rozbudowana w 1904 roku na kościół. Liczba katolików wzrosła z 81 osób w 1864 roku do 128 w 1871, 242 w 1895 i 253 w 1905 roku. Do parafii suskiej, obejmującej również pobliskie wsie, należało w 1899 roku 790 dusz, w 1905 roku 644, w tym 550 Niemców i 94 Polaków. Żydów liczono na sto kilkadziesiąt osób i jeszcze w połowie XIX wieku (w 1864 roku) było tu 153 menonitów. Przy ówczesnej ulicy Dworcowej wzniesiono w latach 1881-1882 budynek szkoły ludowej, a w 1901 roku pocztę. Tuż przed wybuchem pierwszej wojny światowej było w Suszu 80 rzemieślników - w tym 23 szewców, 10 rzeźników, 7 piekarzy, 8 krawców, 6 kowali, po 3 szklarzy i siodlarzy, po 2 ślusarzy, zegarmistrzów, cukierników, fryzjerów, 5 malarzy, jeden murarz, cieśla, szczotkarz, rymarz, dekarz, kuśnierz i kominiarz. Ponad dwadzieścia domów przy ulicach Bałtyckiej, Iławskiej, Pod-murnej, Szewskiej i Wąskiej, pochodzących głównie z XIX wieku, zalicza się obecnie do zabytków architektonicznych czwartej kategorii; do drugiej natomiast włączone zostały resztki murów obronnych, kościół i układ urbanistyczny. 11 listopada 1918 roku Susz, pozostający nadal stolicą powiatu, był widownią zamieszek, które powtórzyły się też 5 i 6 kwietnia roku następnego. Już 11 listopada 1918 roku powstała w mieście rewolucyjna rada żołniersko-robotnicza, wkrótce jednak rezygnująca z narzucenia dotychczasowej administracji swojego zwierzchnictwa. W związku z plebiscytem od lutego do sierpnia 1920 roku kwaterował tu oddział złożony ze stu, bardzo kochliwych żołnierzy włoskich. Liczba mieszkańców wynosiła w roku 1925 - 3278 osób, w roku 1933 - 3882 osoby, w 1937 - 4462 osoby i w 1939 roku 4481 osób. Budownictwo mieszkaniowe, popierane przez władze miejskie już po zakończeniu pierwszej wojny światowej, ograniczał fakt, że grunty w rejonie dworca kolejowego były własnością junkierską. W 1926 roku architekt powiatowy Hoffmann opracował plan przestrzennego rozwoju miasta. Od 1919 roku nie było w mieście garnizonu wojskowego, pozostały natomiast różnego rodzaju urzędy powiatowe. Od 1921 roku miasto posiadało zbudowaną w pobliżu dworca elektrownię. W 1926 roku otwarto linię autobusową, łączącą Susz z Kisielicami. Potem doszła jeszcze linia autobusowa do Zalewa. W latach 1928-1929 stanęła nowa szkoła, dwa lata wcześniej zbudowano boisko sportowe z halą. Uporządkowano park i urządzono kąpielisko. Po 1948 roku ul. 15 Grudnia, a teraz Piastowska nad jeziorem. W szpitalu było 60 łóżek i 2 lekarzy. Ponadto w mieście było 4 lekarzy, 2 dentystów i apteka. Nie nastąpiły natomiast poważniejsze zmiany w dziedzinie przemysłu (mleczarnia, cementownia, tartak, młyn, rzeźnia, w której rocznie bito 250 sztuk krów, 700 cieląt, 120 owiec i 1400 świń). W 1925 roku zużycie wody wynosiło 160 tysięcy metrów sześciennych. W roku 1934 przestała się ukazywać miejscowa gazeta. Susz pozostał wprawdzie stolicą powiatu, jednak najważniejszym jego miastem - mimo że granica zmniejszyła znaczenie węzła kolejowego - była Iława.